ÇİN'DE MOĞOL YUAN HANEDANLIĞI DÖNEMİNDE KÜLTÜR
MEHMET BİLDİRİCİ
Büyük Moğol Hanı Cengiz Han'ın oğlu Tuluy oğlu KUBİLAY HAN 1274 yılında Çin'in baştan başa fethetti 1274-1294 yılına kadar hüküm sürdü. Kubilay Han'ın kurduğu Yuan Hanedanında başta Çin olmak üzere alanı 11 bin km2 ulaşıyordu. Daha sonra soyundan gelen 11 han 1329 yılına kadar Çin'i yönettiler. Kubilay Han döneminde Çin uygarlığı tekrar altın çağını yaşadı. Kubilay Han'ın kurduğu Hanlık YUAN hanedanı olarak bilinir. Bu dönem Çin tarihinin kültürel gelişmelerin olduğu bir dönem olarak bilinir. Kubilay ismi bugün Türkiye'de sok sık rastlanan bir erkek ismidir. Biz Türkler onu Türk kabul ederek saygı besleriz.
Moğol Hanı Kubilay ve ardılları büyük kültürel hamilerdi. Çin'in başına geçince Çin'de ve Tibet'ten pek çok yazar ve sanatkarı sarayına topladı. Örneğin, Moğol topraklarındaki birçok dili yazıya dökmek için kullanılabilecek yeni bir yazı dili fikrini ortaya attılar. Kubilay Han, Tibetli Phags-pa Lama'yı "Kare Yazı" veya Phags-pa yazısı olarak bilinen yeni yazıyı geliştirmesi için görevlendirdi. 1269 civarında tamamlanan Kare Yazı, yeni bir yazı dili geliştirmek için dikkate değer bir çabaydı. Ancak Moğol hükümdarları, halka yukarıdan aşağıya yazılı bir dil dayatmanın ne kadar zor olacağını öngörememişlerdi. Halkı yeni yazıyı kullanmaya ikna etmek için çok sayıda ferman, yönetmelik ve yasa çıkarmış olsalar da bu yazı hiçbir zaman fazla popülerlik kazanmadı ve çoğunlukla resmi kullanımlarla sınırlı kaldı: kâğıt para, resmi mühürler, birkaç porselen ve Moğol hükümdarları tarafından verilen pasaportlar da kullanıldı
Kubilay yazısı olarak bilinen yazı hakkında internette şu bilgiler bulunmaktadır. hagspa (/'p??gz?p??/ PAHGZ-PAH), 'Phags-pa veya ?P?ags-pa yazısı, Çin'deki Yuan hanedanlığının (1271-1368) kurucusu Kubilay Han (hüküm süresi 1264-1294) için, Tibetli Budist keşiş ve Devlet Öğretmeni (daha sonra İmparatorluk Öğretmeni) Drogön Chögyal Phagpa (1235-1280) tarafından Yuan içindeki yazılı diller için birleşik bir yazı sistemi olarak tasarlanmış bir alfabedir. Bu yazı sisteminin fiili kullanımı, Moğol liderliğindeki Yuan hanedanlığı döneminde yaklaşık yüz yılla sınırlı kalmış ve ardından gelen Çin Ming hanedanlığının gelişiyle kullanım dışı kalmıştır. Yuan hanedanının sona ermesi ile Moğollar Çin kültürü içinde asimile olmuşlardır.
TİYATRO
Moğol hükümdarları tiyatronun ateşli destekçileriydi ve Yuan Hanedanlığı, Çin tiyatrosunun altın çağına tanıklık etti. Bu dönemde tiyatro, akrobatlar, pandomimciler ve renkli kostümler de dahil olmak üzere Moğolların büyük beğenisini kazanan gösterilerle doluydu. Moğol sarayı, Daidu'daki (Pekin) saray kompleksinde özel bir tiyatro kurdu ve birçok oyun yazarını destekledi.
RESİM
Moğol yönetimi altında resim sanatı da gelişti. Yuan Hanedanlığının en büyük ressamlarından biri olan Zhao Mengfu, Kubilay Han'dan saray görevi aldı ve Zhao'nun ressam olan eşi Guan Daosheng ile birlikte Zhao, Moğollardan büyük destek ve teşvik gördü. Kubilay ayrıca birçok Çinli ressamın (bir diğeri de Liu Guandao'ydu) ve seramik ve kaliteli tekstil ürünleriyle uğraşan zanaatkârların da hamisiydi. Aslında, Moğolların hükümdarlığı döneminde Çin'deki zanaatkârların statüsü genel olarak iyileşmiştir. [Ayrıca bkz. Moğolların Küresel Tarihteki İzi: Sanatsal ve Kültürel Değişim]
Çin tarihinin ünlü ressamı GUAN DOESHENG (1262-1319) dönemini ünlü kadın ressamı ve şairidir. Çok önemli tarihin kadın ressamı bir sonraki yazıda konu edilecektir.
MOĞOL RİTÜELLERİ
Çin kültürü birçok yönden değer görmüş ve desteklenmiş olsa da yukarıda tartışıldığı gibi, bu destek Moğolların kendi yerel kültürlerinin pahasına olmamıştır. Yani Moğollar, fethettikleri ve yönettikleri halkların birçok değerini ve siyasi yapısını benimsemiş olsalar da kendi miraslarından vazgeçmemişlerdir.
Aslında Moğol hükümdarları, geleneksel Moğol yaşamının ritüellerini, törenlerini ve "lezzetini" korumak için birçok adım atmışlardır. Örneğin, kısrak sütü dağıtma ritüeli her yıl hâlâ gerçekleştirilmekte; savaştan önce kımız (kısrak sütünden yapılan alkollü içecek) dökülmekte ve Tenggeri'nin (Gök Tanrısı) yardımına başvurulmaktadır. Aslında, geleneksel Moğol şamanizmi oldukça destekleniyordu ve şamanlar, Çin'de Kubilay Han'ın sarayında görev alıyordu.
Ayrıca, birçok Moğollar, kürk ve deriden yapılmış yerel kostümlerini giymeye devam etti; Kubilay Han'ın ve diğer büyük Moğol liderlerinin doğum günlerinde Moğol geleneğine göre görkemli şölenler düzenlendi ve başlangıçta savaş eğitimi olarak tasarlanmış, Moğolların temel faaliyetlerinden biri olan avcılık sporu gelişti. Bir Moğol prensesi hamileliğinin sekizinci veya dokuzuncu ayına girdiğinde, doğum yapmak için özel bir ger'e (geleneksel Moğol evi) taşınma geleneğini sürdürdü.
Yazıya Büyük Moğol Hanı Kubilay'ın internetten resmi eklenmiştir.