Köy Enstitüleri ve Çağdaş Eğitim Vakfı kurucu üyelerinden olan Mahmut Makal, 1930 yılında Konya’nın Aksaray ilçesinin (bugün il statüsündedir) Demirci Kasabası’nda dünyaya gelmiştir. İlkokul sonrası İvriz Köy Enstitüsü’nde öğrenime başlayan Makal, öğrencilik yıllarında edebiyata şiirle başlar. Yazdığı şiirler ilk olarak 1945’te “Türk’e Doğru” ve 1946’da Köy Enstitüleri Dergilerinde yayınlandı. Varlık Dergisinde yayınlanan “Köy Notları” yazısı ile edebiyat dünyasının dikkatlerini çekti.
1950’de öğretmenlik yıllarındaki gözlemlerini yazdığı “Bizim Köy” kitabı büyük ses getirdi. Ataol Behramoğlu’nun Makal’ın ölümü üzerine 13.08.2018 tarihli Cumhuriyet Gazetesi’nde yazdığı gibi, Makal’ın Bizim Köy’ü “çağdaş edebiyatımızda köy ve köy konulu edebiyatı başlatan işaret fişeği olma hakkına ve onuruna sahiptir”.
Köy edebiyatı akımının başlangıcı olarak anılan bu kitap nedeniyle Makal tutuklanarak ceza evine girdi. Bu kitabında yoksulluk, cehalet gibi köy gerçeklerini bütün çıplaklığıyla yazdıklarından dolayı yargılandı. Henüz yirmili yaşların başında olan genç öğretmeni sindirmeye ve korkutmaya yönelik olan bu baskı karşısında Makal yılmamış, sinmemiştir. Köy Enstitüsünde almış olduğu güçlü eğitim sayesinde halkın sorunlarını yazmaya, halkı aydınlatmayı sürdürmüştür.
Makal, 1967 yılında UNESCO tarafında “Dünya Gençliğine Örnek İnsan” olarak seçildi. 2011 yılında Yeni Kuşak Köy Enstitüleri Derneği tarafından “Mustafa Necati Öğretmenlik Onur Ödülü” verildi.
Başta Bizim Köy olmak üzere eserlerinden bazıları Rusça Almanca, İtalyanca, Macarca, Rumence, Bulgarca Lehçe ve İbranice gibi dillere çevrildi.
Mahmut Makal, Aksu Köy Enstitüsü mezunu Muğla Yerkesikli Naciye Hanım ile evlenmiş olup, Ahmet ve Tezer adında iki çocukları vardır. Profesör olan oğlu Ahmet Makal, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi öğretim üyesidir.
Makal’ın “Bizim Köy” ve “17 Nisan” kitaplarını okumuştum. Ancak O’nun ile benim yüz yüze yakın tanışmam ise; 1998/1999 öğretim yılında Ankara Beypazarı’nın Karaşar Köyü’nde yapılan İsmail Hakkı Tonguç Yatılı İlköğretim Okulu’nun açılış programında oldu. Tonguç Babalarının adını taşıyan okulun açılış programına Mahmut Makal, Talip Apaydın, Musa Uysal (Emmi), Mustafa Aydoğan, Feyzullah Ertuğrul gibi çok sayıda köy enstitülü ile dönemin Milli Eğitim Bakanı Bostancıoğlu ve Denizli milletvekili eğitimci Mustafa Gazalcı katılmıştı.
Makal ile devam eden birlikteliğimiz daha sonra Köy Enstitüleri ve Çağdaş Eğitim Vakfı’nın çalışmalarında sürmüştür. Sevgili Eşi Naciye Öğretmenimle birlikte Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi’nde beni ziyaret ettiklerinde yanında getirdiği bütün kitaplarını tek tek adıma imzalayıp bıraktı. Naciye Hanım da “Bindim Tütün Küfesine” adlı kendi kitabını oğlum Mustafa Erde Bilir için imzaladı. Naciye Öğretmenime sağlıklı ömürler diliyorum.
Eğitimci, şair, yazar Mahmut Makal bundan sekiz yıl önce 10 Ağustos 2018 günü aramızdan ayrıldı. 12 Ağustos 2018 Pazar günü Kocatepe Camii’ndeki törenden sonra Karşıyaka mezarlığında toprağa verdik. Başta İsmail Hakkı Tonguç olmak üzere köy enstitülü dostlarıyla buluştu. Kendi yaktıkları aydınlanma ateşinin şavkında huzur içinde yatsınlar.
Saygı ve minnetle, Mehmet BİLİR