İSTANBUL’DA BİR KÜLTÜREL ETKİNLİK II
MEHMET BİLDİRİCİ II
(Bir önceki yazının devamı)
Naim Güleryüz konuşmasından sonra öğle arası 2 ciltlik yayınlanmış eseri satışa sunuldu ve yazarı tarafından imzalandı. Daha önce çeşitli yayınlarını okuduğum, çok titiz çalışan bir yazar olarak bildiğim, tanıştığım Güleryüz’ün kitaplarını bende edindim. “TRAKYA ve ANADOLU’DA YAHUDİ YERLEŞİM YERLERİ Birinci cilt İstanbul ikinci cilt Anadolu’ya aitti.
Kısaca Muğla ile ilgili kısımlardan söz edeceğim. Bu kısımlar ikinci cildin 178-188 sayfaları arasındadır. Buradan kısa bir özet şöyledir.
Muğla’nın Milas, Bodrum ve Fethiye ilçelerinde Yahudiler yaşamışlardır. Ancak bugün yaşayan bir cemaat ve Sinagog (Havra) yoktur. Bunların nereden geldikleri konusunda bilgi yoktur, ama
ticaret amaçlı Rodos’tan geldikleri sanılmaktadır.
MİLAS
En önemli yerleşim Milas’ta idi. Milas’ta iki Yahudi Havrası ve mezarlığı bilinmektedir. Bu konuda geniş bilgilere Milas’ta yaşayan Nevzat Çağlar Tüfekçi’nin “Milas Yahudileri” isimli kitabında yeterli
bilgilere ulaşmak mümkündür. Gene bu kitaptan kısa bir özet sunmak isterim. Mezarlıkta en eski mezar taşı 1795 tarihlidir. İki Sinangog bilinmektedir. Yapılış tarihleri 1852 ve 1899 yıllarıdır. 1916
tarihinde 157 aile, 1941 yılında ise 36 ailenin yaşadığı bilinmektedir. Bunlar daha sonra İstanbul, İzmir, Amerika ve İsrail’e göç etmişlerdir.
Milas doğumlu Milaslı Gad Franko son Osmanlı ve ilk Cumhuriyet döneminde çok tanınmış bir Hukuk adamıdır. Rifat Bali tarafından yazılmış Milaslı Gad Franko isimli kitapta hayatı anlatılmaktadır. Ben
de alıp okumuştum, Muğla’nın hafızası kabul ettiğim rahmetli Ünal Türkeş’e hediye etmiştim.
BODRUM
Bodrum’da ise bir ara bir Yahudi havrası olduğu bilinmekte ve bir Yahudi Mezarlığı yer almaktadır. Bodrum’dan tarihçi, eğitimci, Türkçü ve 7. Dönem Milletvekili Avram Galante (1873-1961) bilinmektedir. Türkler ve Yahudiler konusunda pek çok yayını vardır. Ancak bunların günün siyasi anlayışına yakın olduğu görüşündeyim. Bunlardan elbette yararlanan Naim Güleryüz’ün çalışmaları tamamen tarafsız ve objektif olduğu kanısındayım. 1927 nüfus sayımında sayıları 45 hane olarak bilinmektedir.
FETHİYE
19. yüzyıl sonunda muhtemelen Rodos’tan gelen 70 ailenin yaşadığı kayıtlarda görülmektedir. Fethiye’de Müslüman ve hayırsever Halil Efendi (1863-19219 (Faralyalı) tarafından Fethiye Yahudileri için bir Sinangog (bugün mevcut-yeri biliniyor) yaptırılmıştır. Bu dini toleransı gösteren dünyada böyle bir kişi belki de yoktur.
Bu kitapta Halil Efendi hakkında şu bilgiler yer almaktadır. Halil Fethiye’nin Faralya kasabasından olup Rodos’ta doğmuştur. Daha sonra Fethiye’ye geri dönmüş, ticaretle uğraşmıştır. Bir ara Fethiye
Kaymakamlığı da yapmış olan Halil Efendi, hayırsever bir kişidir. Her Ramazanda din ırk farkı gözetmeksizin herkese yardım ederdi. Ticaret Odasının kurucuları arasında idi. Fethiye’de bir cami ve Rodoslu hemşerileri Yahudiler için bir Sinagog yaptırmıştı.
1985 yılından beri Muğla Akyaka’da evim var antik Muğla konusunda araştırmalar yaparım, Muğla tarihi ile ilgilenirim. Halil Efendi’yi hiç duymadım, bunu öğrendiğimde ne kadar şaşırdığımı ve hayranlık duyduğumu anlatamam. Dinlere bu kadar toleransla yaklaşan Halil Efendi’yi Fethiye ve Muğla’nın baş tacı yapmasını ummak istiyorum.
Yazıya sıra ile Milaslı Gad Franko’nun (internet), Bodrumlu Prof Avram Galante’nin, (internet) Fethiye’li Faralyalı Halil Efendi’nin (Naim Güleryüze teşekkürlerimle) resimleri konulmuştur.