10 Kasım 1938'in diplomatik belgeleri, Türkiye'nin sadece büyük bir liderini kaybetmediğini; dünya devletlerinin de Cumhuriyet'in geleceğini dikkatle izlediğini ortaya koyuyor. Londra'ya gönderilen gizli telgraflarda Atatürk'ün hastalığı, yerine kimin geçeceği, ordunun durumu ve saltanatın geri dönme ihtimali bile değerlendiriliyordu.
10 Kasım 1938 sabahı Dolmabahçe Sarayı'nda bir hayat sona erdi. Saatler 09.05'i gösterirken Mustafa Kemal Atatürk hayata gözlerini yumdu. Türkiye yasa boğulurken Avrupa başkentlerinde diplomatik haberleşme hızlandı. Ancak yabancı devletler için bu ölüm beklenmedik değildi. İngiliz arşiv belgeleri, Londra'nın aylar öncesinden Atatürk'ün sağlık durumunu takip ettiğini, ölüm ihtimalini değerlendirdiğini ve Cumhurbaşkanlığı makamının geleceğini araştırdığını gösteriyordu.
28 Mart 1938'de İngiliz Dışişleri yetkilisi Sir Lancelot Oliphant, Ankara'daki Büyükelçi Percy Loraine'e son derece gizli bir telgraf gönderdi. Telgrafın okunduktan sonra imha edilmesi isteniyordu. Yazışmada Atatürk'ün karaciğer rahatsızlığından söz ediliyor, Fransız bir uzmanın Türkiye'ye davet edildiği belirtiliyordu. İngiliz diplomasisi artık yalnızca hastalığın seyrini değil, Türkiye'nin Atatürk sonrasına nasıl hazırlanacağını da izlemeye başlamıştı.
Ağustos ayına gelindiğinde İngiliz Dışişleri belgelerinde daha dikkat çekici bilgiler vardı. Oliphant, görüştüğü bir Türk kaynağın, Atatürk'ün ölümü halinde karışıklık çıkmaması için önlemler alındığını ve ordunun yeni başkomutanının belirlendiğini söylediğini aktarıyordu. İngiliz Büyükelçisi Loraine ise İsmet İnönü'nün Cumhurbaşkanı seçileceğini tahmin ediyordu. Bu değerlendirmeler, yabancı diplomatların Ankara'daki siyasi dengeler hakkında ne kadar ayrıntılı bilgi toplamaya çalıştığını gösteriyordu.
Ekim ayında durum ağırlaştı. İngiliz diplomatlar Atatürk'ün ölümünün yakın olduğunu düşünerek Kral adına gönderilecek taziye mesajının hazırlığına girişti. Ancak bir sorun vardı: Mesaj kime gönderilecekti? Yeni cumhurbaşkanı henüz belli değildi. 10 Kasım'da Loraine, Atatürk'ün ölümünü Londra'ya bildirdi. Aynı gün Türk Maslahatgüzarı Kadri Rizan, İngiliz Dışişleri yetkilileriyle görüşerek Cumhurbaşkanlığı görevine geçici olarak TBMM Başkanı Abdülhalik Renda'nın vekâlet ettiğini açıkladı.
İngiliz belgelerindeki en ilginç tartışmalardan biri saltanatın geri dönüşü ihtimaliydi. 11 Kasım tarihli değerlendirmesinde diplomat J. R. Colville, eski rejime ilişkin tartışmalara değiniyor ancak saltanatın yeniden kurulmasını ciddi bir ihtimal olarak görmüyordu. Bu ayrıntı, Cumhuriyet'in geleceğinin yabancı diplomatik çevrelerde de ele alındığını gösteriyordu. Ne var ki belgeler, İngiliz hükümetinin saltanatın geri gelmesini beklediğini değil, bu ihtimali değerlendirdiğini ortaya koyuyor.
Moskova'da ise Atatürk'ün ölümü Sovyet gazetelerinin ilk sayfalarındaydı. Sovyet yöneticileri Molotov, Kalinin ve Litvinov Türk devlet adamlarına taziye telgrafları gönderdi. Fransa'nın Ankara Büyükelçisi Rene Massigli'nin birkaç ay sonra Paris'e ilettiği değerlendirmede ise yeni Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün Hatay konusunda Atatürk'ün politikasını sürdüreceği belirtiliyordu. Yabancı başkentlerin temel sorularından biri artık Türkiye'nin yeni yönetiminin hangi politikaları devam ettireceğiydi.
Cenaze töreni de başlı başına bir diplomasi sahnesine dönüştü. İngiliz, Sovyet, Fransız, Alman, Yunan ve Romen savaş gemileri İstanbul'daki törenlere katıldı. İngiliz Deniz Ataşesi H. A. Packer'ın raporunda, tören sırasında bir Türk bombardıman uçağının denize düştüğü ve mürettebatının İngiliz Malaya savaş gemisinden gönderilen botla kurtarıldığı bile kayıtlıydı. Dünya, Atatürk'ü askerî ve diplomatik temsilcileriyle uğurluyordu.
10 Kasım 1938'in diplomatik belgeleri, bir devlet adamının ölümünden çok daha fazlasını anlatıyor. İngiltere halefini ve siyasi istikrarı, Fransa dış politikanın devamını izliyordu. Türkiye ise Cumhuriyet'in kurucusunu kaybettiği gün devletin devamlılığını sağlamak zorundaydı. Atatürk'ün ölümünden bir gün sonra İsmet İnönü Cumhurbaşkanı seçildi. Avrupa'nın yeni bir dünya savaşına sürüklendiği o günlerde Türkiye, kurucusunun ardından yeni bir döneme girdi.