6 Haziran 2026 Cumartesi günü sabahı erken saatlerde yaprak dökümü gibi vefat haberleri geldi. Önce Kızılçullu Köy Enstitüsü sağlık kolu çıkışlı Fahri Başer'in vefat haberiyle sonra da Savaştepe-Kızılçullu Köy Enstitüsü ve Bolu Kız Köy Enstitüsü çıkışlı YKKED Mandolin orkestrasında uzun süre yer alan Kadriye Yılmaz Öğretmenin vefat haberiyle sarsıldık. 25 yıl boyunca YKKED imecesinde hep yanımızda olan Köy Enstitülü büyüklerimiz aynı gün İzmir'de sonsuzluğa uğurlandı.
KÖY ENSTİTÜLÜ SAĞLIKÇILAR
Köy Enstitülerinin kuramcısı, uygulayıcısı İsmail Hakkı Tonguç Köy Enstitüleri Sağlık Kolunun açılış gerekçesini: "...Bir köye girdiğinde duvar diplerinde avlularda köşeye dizilmiş sıtmalıların; yüzü gözü sinek, sümük içinde, başka hasta ve yaralı çocukların durumu, salgınlarda yitirilen bebelerin, doğumda ölen gencecik anaların haberleri insanın içini sızlatıyordu. Kasabada oturan doktorun sağlıkçının köylüye bir yararı olmuyordu. Yollar bozuk, tekerlek yoktu. Sağlık Bakanlığı bu işe Milli Eğitim Bakanlığı'nın ilköğretime el attığı gibi yüklenmiyordu. Yapsa da Milli Eğitim'in köy öğretmenine kazandıracağı ülküyü yetiştireceği sağlıkçılara aynı anlayışla kazandırması kolay değildi." çok net bir şekilde ortaya koyuyordu. Köy Enstitüleri köye yarayan meslek erbabını yetiştirmeyi hedeflemişti. Enstitüler, özgün kazanımlarıyla açık kaldığı sürede köye "öğretmen, sağlıkçı ve eğitmen" yetiştirerek köyün kendi çocuklarıyla "Canlandırılacak Köy" hedefine emeklerini katmışlardır. Memleketim Muğla-Kavaklıdere'de Kızılçullu Köy Enstitülü öğretmen babam Şükrü Kocabaş'ın yine Kızılçullu çıkışlı sağlıkçı arkadaşları Kadri Gülhan, Ali Mil, Bahattin Uyar'ın Kavaklıdere çevresinde halk sağlığı, hijyen ve koruyucu sağlık hizmetleri adına çabaları çocukluk anılarımda canlı olarak yer alır. 2008-2011 yıllarında yaptığım çalışmalarla yayınladığım "Kızılçullu Köy Enstitülü Yıllar" kitabına özellikle "Kızılçullu Köy Enstitüsü Sağlık Kolu Çıkışlılar Anlatıyor" diye bir bölüm koymuştum. Bu bölümde sağlık kolu çıkışlı "Kadri Gülhan, Mehmet Gülseven, Cemal Sak, Fahri Başer, Ramazan Yılmaz, Fehmi Poyrazoğlu ve Ali Mil" ile söyleşiler yapmıştım. O yıllarda çok istememe rağmen baba dostu sağlıkçı Yeşilyurt doğumlu sağlık memuru İzzet Öziç ile kendisine ulaşamadığım için söyleşi yapma olanağı bulamamıştım.
FAHRİ BAŞER'İN KIZILÇULLU'YA GİRİŞ ÖYKÜSÜ
Sayın Fahri Başer ile 11 Ocak ve 14 Ocak 2010 tarihinde yaptığım söyleşiyi kitapta yayımlamıştım. Fahri Başer o söyleşilere gelirken yanında 16 Temmuz 1943 tarihinde yayımlanan ve 7 farklı Köy Enstitüsünde sağlık kolu açılmasını hedefleyen 4459 sayılı Köy Enstitüleri Sağlık Kolunun kuruluş yasasının yer aldığı Resmi Gazete vardı. Fahri Başer 1927 yılında Ödemiş-Bademye (Bademli) köyünde 7 çocuklu bir aile ortamında dünyaya geldi. İlkokulu köylerindeki Şükrü Saraçoğlu ilkokulunda tamamlar. İlkokul öğretmeni 8-10 öğrenciyi Kızılçullu Köy Enstitüsü giriş sınavını hazırlar. Üç arkadaşıyla sınavı kazanır. Babası ile birlikte trene binerek Kızılçullu tren istasyonunda inerler. 25 Kasım 1941 tarihinde 340 numaralı Kızılçullu Köy Enstitüsü öğrencisi olur. 27 Eylül 1946 tarihinde sağlık memuru olarak Kızılçullu'dan mezun olur. 25 yıl köy sağlık memuru olmak üzere toplam 35 yıl çalışarak 1981 yılında emekli olur.
FAHRİ BAŞER SAĞLIK KOLU ÖĞRENCİSİ OLUYOR
Köy Enstitüleri Sağlık Kolunun eğitiminde büyük oranda okul doktorlarından yararlanılmıştır. Okul doktorları "Sağlık Kolu Eğitim Başı" olmuş, kol programının hazırlanıp yürütülmesinden sorumlu ve yetkili kişi olarak, enstitü eğitim başı ile işbirliği yapmakla görevlendirilmişti. Köy Enstitülerinde tüm öğrenciler için beş yıllık eğitim süreci boyunca "Tabiat ve Okul Sağlığı Bilgisi" dersi ve son sınıfta ise "Ev İdaresi ve Çocuk Bakımı" dersleri vardı (1). Tabiat ve Okul Sağlık Bilgisi dersinde insan anatomi ve fizyolojisi, genel sağlık kuralları, sağlığın korunması, okul sağlığı, kazalar ve köy sağlık sorunları gibi konular ders içeriğini oluştururken Ev İdaresi ve Çocuk Bakımı dersinde ise çocuk sağlığı, bakımı ve hastalıklarına ilişkin konular işlenmiştir. Fahri Başer sağlık koluna geçişini: "1944 Eylül ayında lise birinci sınıf öğrencisiydik. Müdür Yardımcısı Zekeriya Tonguç sınıf başkanlarına sağlık koluna geçecek öğrencilerin listesini öğrencilere sorarak hazırlanmasını istemişti. Ben de bilinçsiz bir şekilde istekli olmuştum. Bir hafta sonra sabah toplantısında 70 kişilik isim listesi açıklandı. Bizleri resim atölyesinde sınava aldılar. Müdür Yardımcısı Şaban Güler bizlere sınav kağıtlarını dağıttı. Bakanlıktan gelen sarı zoru zarfını açtı. Sorular biyoloji ağırlıklıydı. Göğüs boşluğundaki organları sayın şeklindeki birinci soruyu hala hatırlarım. Bir iki gün sonra bizim enstitüden 14 kişinin bu sınavı kazandığı açıklandı. Ben listedeydim. Sonraki yıllarda bilinçsizce yaptığım bu tercihin yaşamımın önemli bir hatası olduğunu düşünüyorum. Zira yaşamım boyunca öğretmenliğin çok saygın bir meslek olduğunu gördüm" diyerek anlatmıştı. Sağlık Kolu öğrencileri enstitüdeki son iki yıllarında sağlık konularında teorik dersler alacak ve sonra hastanelerde staj yapacaklardı. 1944 yılında Kızılçullu Köy Enstitüsü bünyesinde açılan sağlık kolu için Savaştepe Köy Enstitüsünden 25, Aksu Köy Enstitüsünden 30 ve Kızılçullu Köy Enstitüsünden 14 kişiyle 69 kişilik 4/D sağlık sınıfı oluşturulur. Sağlık sınıfına ayrı bir dershane verilir.
SAĞLIK KOLU EĞİTİM SÜRECİ
Fahri Başer yaptığımız söyleşide sağlık kolundaki eğitimi: " Kültür dersleri dışında sağlık kolu sınıfında anatomi, pataloji, küçük cerrahi, sağlık bilgisi, bulaşıcı hastalıklar derslerini alıyorduk. Bu derslere İzmir Hastanelerinden doktorlar geliyordu. 12 ay ders aldık. 1945 Aralık ayında uygulamalarımız başladı. Devlet hastanesinde birer hafta sıra ile hariciye dahiliye, deri-tenasül, Tepecik'te göğüs stajlarımız oldu. Bu uygulamalar altı ay sürdü. Çok iyi şeyler öğrendik. O dönemlerde frengi çok yaygındı. Eşrefpaşa Zührevi Hastalıklar Hastanesinde cildiye ve üroloji bölümleri vardı. Orada mikroskop altında frengi mikrobunu gördük" diyerek anlatmıştı. Hasanoğlan'a 1946 Haziran-Ağustos ayları arasında iki ay boyunca köy stajına gittiklerini, köylerde her tür salgın hastalıkların olduğunu ve köylülerin orta çağ koşullarında yaşadıklarına tanık olduklarına ifade etmişti. Köy stajı sürecinde köylülere ilk yardım, tuvalet, foseptik, temizlik gibi konularda bilgiler vermeye çalıştıklarını anlatmıştı. Fahri Başer mezuniyet sürecini de: "1946 Ağustos ayında Kızılçullu'ya döndük. 1-25 Eylül 1946 tarihleri arasında mezuniyet sınavlarımız vardı. 27 Eylül 1946 tarhinde tayinimiz hazırdı. Ödemiş Bademye köyüne sağlık memuru olarak atanmıştım" diyerek anlatmıştı. Mezun olunca Fahri Başer'e bir inek, bir at ve koşum takımı verilir. Dolaştığı köy grubunda 12 köy bulunmaktadır. Köylere 15 günde bir giderek köylerin sağlık sorunlarını çözmeye çalışır.
FAHRİ BAŞER VE KÖY ENSTİTÜLÜ SAĞLIKÇILAR KÖYLERDE NELERİ BAŞARDILAR?
Ödemiş Hükümet Tabibliğine bağlı olarak görev yaptığını anlatan Fahri Başer çalışmalarını: "Hastalık taraması, ölüm tespiti, doğum tespiti, en önemli görevlerimizdi. Ölümlerde bulaşıcı hastalık olup olmadığı, bulaşıcı hastalıklardan korunmak için okullarda tifo, difteri, tetanoz, kızamık, çocuk felci aşıları yapmak temel görevimizdi" ifadeleriyle anlatır. Köy Enstitülü sağlıkçıların koruyucu sağlık hizmetleri alanında çok önemli görevler başardığının altını çizen Fahri Başer: "1948'de enstitü karşıtlığı nedeniyle bizlere verilen üretim araçları ve atlarımız geriye alındı. Bu görevleri yürüyerek yapmaya çabaladım. Ben ve arkadaşlarım köylere ilk sağlık hizmetleri götürenlerdik. Bizlerden evvel köyler hiçbir sağlık görevlisi görmemişlerdi. Her evin bir tuvalet, foseptik çukur olması gerektiğini anlatıp, öğrencilerin ve köy halkının bulaşıcı hastalıklara karşın aşılarını yaptım. Bugünkü sağlık ocaklarının temeli 1943'te Köy Enstitüleri tarafından atılmıştı. Haftada bir gün köylerde yetişkinlere sağlık bilgisi verdim. Hasta olanlara ilaç ve gerektiğinde ilk yardım yaptım" ifadeleriyle köy sağlık memurluğu sürecini anlatmıştır (2). Fahri Başer 1948-1951 yılları arasında Bademye Halkevinin başkanlığı sürecinde Köy Enstitülü öğretmen arkadaşlarının da katkısıyla köyünde müsamereler, spor etkinlikleri ve gezi ekipleriyle köyde moral eğitimi yaptıklarını aktarır. Ayrıca Halkevinde Ulus, Memleket gazetelerini, Halkevi dergisini getirterek halkın okuma alışkanlığını geliştirme adına yaptıkları çalışmaları anlatmıştı. Sağlık memurluğu dışında bir aydın olarak köylülerin kültürel gelişimi yönünde çabalamıştır.
FAHRİ BAŞER VE YENİ KUŞAK KÖY ENSTİTÜLÜLER DERNEĞİ
Köy Enstitüleri Sağlık Kolundan ilk açıldığı 1943 yılından 1950'de kapatılarak son mezunlarını verdiği 1951 yılına kadar mezun olan köy sağlık memuru sayısı 1599' dur (1). Yeni Kuşak Köy Enstitülüler Derneği (YKKED) 2001 yılında kuruldu. Fahri Başer'in dernek ailemizde özel bir yeri vardır. Dernek ailesinin Fahri Amcası olarak hep yanıbaşımızda olmuştu. 20 yıllık başkanlık sürecimizde düzenlediğimiz tüm etkinliklerde, derneğin çok önemli projelerinde, dernek binasının alınmasında, bizlere çok değerli katkılarda bulunmuştu. Derneğin yayın organı Yeniden İmece'de çok önemli yazılara imza atmıştır. Son iki yılda ciddi sağlık sorunları yaşayordu. Arada hep telefonlaşırdık. Dingin, pozitif, güzel bir insandı. Yaklaşık bir yıl önce arkadaşımız Oğuz Makal ile hazırlamakta olduğu "Köy Enstitülü Sağlıkçılar" belgeseli için Fahri Amca'nın evindeydik. Ayağı kırılmıştı, bir bakıcısı vardı ama yüzündeki gülümseme hiç eksilmemişti. Çekimlerde orada bulunduk ve bolca söyleşi olanağımız olmuştu. Kasım ayında YKKED-Bornova şubemizin düzenlediği "Köy Enstitüleri ve Sağlık Kolu" konulu panelde beraber olacaktık ama sağlık sorunları nedeniyle katılamamıştı. Fahri Başer Amca'yı ve tüm enstitülü sağlıkçıları halk sağlığı adına yaptıkları çalışmalar, katkılar için emeklerine saygıyla selamlıyorum ve Başer ailesine baş sağlığı diliyorum.
Kaynakça:
- Güvercin. C.H, Aksu.M, Arda.B. (2004). Köy Enstitülerive Sağlık Eğitimi,Ankara Üniversitesi Mecbuası, Cilt 57, Sayı 2, Ankara
- Kocabaş. K.(2011). Kızılçullu Köy Enstitülü Yıllar. YKKED Yayınları, İzmir